ΑΝΘΥΠΟΛΟΧΑΓΟΣ (ΠΖ) ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ - Ένας Σικυώνιος ήρωας του Ελληνοϊταλικού Πολέμου

ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΑΝΘΥΠΟΛΟΧΑΓΟΣ (ΠΖ) ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ

Ένας Σικυώνιος ήρωας του Ελληνοϊταλικού Πολέμου

Εικόνα 1: Ο Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πεζικού Νικόλαος Κυριάκου, ο οποίος έπεσε ηρωικά μαχόμενος επικεφαλής της διμοιρίας του, κατά την επίθεση εναντίον του υψώματος 613 (Μάλι ε Κιπαρόϊτ) στην περιοχή της Χειμάρρας, στις 17 Δεκεμβρίου 1940 (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Η μάχη της Χειμάρρας είναι ένα από τα σημαντικά πολεμικά γεγονότα του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Έλαβε χώρα από 15 έως 22 Δεκεμβρίου 1940, στις αρχές της ελληνικής αντεπίθεσης εναντίον των υποχωρούντων ιταλικών δυνάμεων μέσα στο έδαφος της Αλβανίας και κατέληξε στην απελευθέρωση της ελληνικότατης πόλης της Βορείου Ηπείρου1. Κατά την πρώτη φάση της, η ελληνική ΙΙΙ Μεραρχία Πεζικού κατάφερε να ανατρέψει την πεισματώδη αντίσταση της ιταλικής 51ης Μεραρχίας Πεζικού «Σιένα», που είχε οργανώσει αμυντικά την ορεινή γραμμή των δύσβατων εδαφικών εξάρσεων Παπαθιά–Μάλι ε Τζόρετ–Μάλι ε Κιπαρόϊτ έως τα βορειοανατολικά παράλια του Ιονίου πελάγους. Στη λυσσαλέα σύγκρουση, που διεξήχθη κάτω από εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες, διακρίθηκε ιδιαίτερα για τη γενναιότητά του ο Ανθυπολοχαγός Πεζικού Νικόλαος Κυριάκου με καταγωγή από το Κλημέντι Κορινθίας, ο οποίος έπεσε μαχόμενος με αυταπάρνηση στο οχυρωμένο ύψωμα 613, στις 17 Δεκεμβρίου 1940, έχοντας συμβάλλει καίρια στην κατάληψή του. Στο παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε τα βήματα του Σικυώνιου ήρωα από την ιδιαίτερη πατρίδα του έως τον τραγικό θάνατό του στην αφιλόξενη χιονισμένη βουνοκορφή.

Εικόνα 2: Έλληνας αξιωματικός βαδίζει μέσα σε ένα χιονισμένο χαράκωμα σε μία άγνωστη τοποθεσία του αλβανικού μετώπου (Αρχείο ΔΙΣ).

Ο Νικόλαος Κυριάκου γεννήθηκε στο Κλημέντι της ορεινής Κορινθίας το 1913 (ή το 1914)2. Ο πατέρας του ονομαζόταν Δημήτριος και ήταν γαιοκτήμονας και μητέρα του ήταν η Ελένη Καραμούζη με καταγωγή από την Καρυά Ξυλοκάστρου, ενώ είχε δύο αδερφούς, τον Αναστάσιο και τον Ιωάννη, καθώς και δύο αδερφές, την Θεοδώρα και την Χαρίκλεια.  Πιθανότατα στις αρχές της δεκαετίας του 1920, η οικογένεια Κυριάκου μετακόμισε στο Πάσιο Κιάτου, όπου διέθετε μεγάλη κτηματική περιουσία στην ευρύτερη περιοχή. Ο Νικόλαος τελείωσε το οκτατάξιο γυμνάσιο–λύκειο Κιάτου3 και κατόπιν πέρασε με εισαγωγικές εξετάσεις στη νεοϊδρυθείσα Πάντειο Σχολή Πολιτικών Επιστημών στην Αθήνα μάλλον περί το 1934–1935. Ωστόσο, όντας μάλλον ακόμα φοιτητής στο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα, φαίνεται ότι κλήθηκε να υπηρετήσει τη στρατιωτική θητεία του.

Εικόνα 3: Απόφοιτοι της Σχολής Εφέδρων Αξιωματικών Σύρου στις 2 Ιανουαρίου 1939. Ο Νικόλαος Κυριάκου ενδεχομένως να φοίτησε στην συγκεκριμένη σχολή (gr.pinterest.com).

Σύμφωνα με τον Αναγκαστικό Νόμο 833/1937 (Α΄/351) «Περί στελέχους εφέδρων αξιωματικών του κατά γην στρατού», άπαντες οι διπλωματούχοι, τελειόφοιτοι και φοιτητές των ανώτατων σχολών του κράτους (με εξαίρεση των ιατροφαρμακευτικών σχολών) υποχρεώνονταν να εκπαιδευτούν ως υποψήφιοι έφεδροι αξιωματικοί, εφόσον πληρούσαν τα ανάλογα σωματικά και ηθικά προσόντα. Έτσι λοιπόν, ο Νικόλαος Κυριάκου επιλέχθηκε για έφεδρος αξιωματικός και εκπαιδεύτηκε για εννέα μήνες στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών Σύρου ή Κερκύρας, από την οποία αποφοίτησε ως Ανθυπασπιστής Πεζικού. Δεν γνωρίζουμε σε ποια μονάδα υπηρέτησε τη θητεία του, αν και είναι πολύ πιθανό να ήταν το 12ο Σύνταγμα Πεζικού, που έδρευε στην Πάτρα, ενώ όταν απολύθηκε του απονεμήθηκε ο βαθμός του Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Πεζικού. Κατόπιν, επέστρεψε ως τελειόφοιτος στην Πάντειο Σχολή, αλλά δεν πρόλαβε να πάρει το πτυχίο του, καθόσον ξέσπασε ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος στις 28 Οκτωβρίου 1940, με την άνανδρη εισβολή των ιταλικών στρατευμάτων στην Ήπειρο, με τη φιλοδοξία να πραγματοποιήσουν ένα «στρατιωτικό περίπατο» και να κατακτήσουν με ευκολία την Ελλάδα.

Εικόνα 4: Επιστολικό δελτάριο της δεκαετίας του 1920, όπου απεικονίζονται οι στρατώνες του 12ου Συντάγματος Πεζικού στην Πάτρα, στο οποίο υπηρέτησε ο Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου (dete.gr).

Με την έναρξη της γενικής επιστράτευσης, ο Νικόλαος Κυριάκου παρουσιάστηκε ως Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πεζικού στο 12ο Σύνταγμα Πεζικού στην Πάτρα και τοποθετήθηκε ως επικεφαλής της ΙΙΙ Διμοιρίας του 6ου Λόχου του ΙΙ Τάγματος Πεζικού, έχοντας υπό τις διαταγές του περί τους 43 επίστρατους και κληρωτούς στρατιώτες. Για ιστορικούς λόγους θα πρέπει να αναφέρουμε ότι διοικητής του λόχου και άμεσος προϊστάμενός του ήταν ο Λοχαγός Πεζικού Ιωάννης Δασκαλόπουλος, διοικητής του ΙΙ Τάγματος διατελούσε ο Ταγματάρχης Πεζικού Αντώνιος Χατζησταματίου και διοικητής του 12ου Συντάγματος, στο οποίο κατατάσσονταν μεταξύ άλλων και οι Πατρινοί οπλίτες, είχε αναλάβει από τις 7 Νοεμβρίου 1940 ο Συνταγματάρχης Πεζικού Επαμεινώνδας Ζησιμόπουλος4. Το υπόψη σύνταγμα ανήκε στην ΙΙΙ Μεραρχία Πεζικού, το Στρατηγείο της οποίας έδρευε επίσης στην Πάτρα, ενώ Μέραρχος ήταν ο Υποστράτηγος Γεώργιος Μπάκος. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον υπόψη σχηματισμό ανήκε οργανικά και το 6ο Σύνταγμα Πεζικού με έδρα την Κόρινθο. Ο δε στρατολογικός χώρος του περιλάβανε τους Νομούς Αχαΐας, Αργολιδοκορινθίας, Ηλείας, Αιτωλοακαρνανίας, Ζακύνθου και Κεφαλληνίας.

Εικόνα 5: Ο Υποστράτηγος Γεώργιος Μπάκος, διοικητής της ΙΙΙ Μεραχίας Πεζικού, στην οποία ανήκε το 12ο Σύνταγμα όπου υπηρετούσε ο Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου (sitalkisking.blogspot.com).

Το 12ο Σύνταγμα είχε μετακινηθεί στους χώρους εγγύς διασποράς της μεραρχίας στην περιοχή της Εγλυκάδας, στα νοτιοανατολικά προάστια της Πάτρας, καθώς στις 28 Οκτωβρίου 1940 η αχαϊκή πρωτεύουσα είχε δεχτεί σφοδρό βομβαρδισμό από την ιταλική αεροπορία. Την 31η Οκτωβρίου αναχώρησε το ΙΙΙ Τάγμα του συντάγματος για το μέτωπο της Ηπείρου, έχοντας διοικητή τον Ταγματάρχη Πεζικού Αθανάσιο Καραλή και προωθήθηκε ταχέως στον τομέα της Θεσπρωτίας με στρατιωτικά οχήματα, όπου τέθηκε υπό διοίκηση στο Απόσπασμα του Υποστράτηγου Νικόλαου Λιούμπα.

Εικόνα 6: Έλληνες στρατιώτες προσπαθούν να καλυφθούν από τα εχθρικά ιταλικά πυρά σε μία χιονισμένη ορεινή τοποθεσία του αλβανικού μετώπου (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Η ΙΙΙ Μεραρχία έλαβε διαταγή για να συμμετάσχει στις πολεμικές επιχειρήσεις την 7η Νοεμβρίου 1940, όταν η ελληνική στρατιωτική ηγεσία αποφάσισε την εκτέλεση αντεπίθεσης ευρείας κλίμακας5. Τις επόμενες τρεις ημέρες οι μονάδες της διαπεραιώθηκαν με πλοία στην Αιτωλοακαρνανία. Το Στρατηγείο, το 12ο Σύνταγμα, το 3ο Σύνταγμα Ορειβατικού Πυροβολικού και τα λοιπά τμήματα υποστήριξης αποβιβάστηκαν στο Κρυονέρι Ναυπακτίας, ενώ το 6ο Σύνταγμα κατέπλευσε στη Ναύπακτο μέσω Ψαθόπυργου. Από τις 12 Νοεμβρίου, η μεραρχία ξεκίνησε οδοιπορικώς την αδιάκοπη κίνησή της προς την ελληνοαλβανική μεθόριο. Με σύντονες νυκτερινές πορείες, οι Έλληνες στρατιώτες διένυσαν γύρω στα 350 χιλιόμετρα, υπομένοντας ασταμάτητες και ραγδαίες βροχοπτώσεις, χωρίς όμως να ενοχληθούν από τα ιταλικά αεροσκάφη. Ακολούθησαν το δρομολόγιο Μεσολόγγι–Αγρίνιο–Αμφιλοχία–Άρτα, φθάνοντας το απόγευμα της 23ης Νοεμβρίου στην περιοχή νοτίως των Ιωαννίνων, όπου τέθηκαν στη διάθεση του Α’ Σώματος Στρατού. Τόσο το προσωπικό, όσο και τα μεταφορικά υποζύγια είχαν υποστεί αισθητή καταπόνηση, ενώ αναμενόταν να εισέλθουν στον αγώνα επί ορεινού διακεκομμένου εδάφους. Σίγουρα κατά διάρκεια της κοπιώδους πολυήμερης πορείας, ο 26ετής Ανθυπολοχαγός Κυριάκου θα έδινε οδηγίες και θα εμψύχωνε τους άνδρες της διμοιρίας του.

Εικόνα 7: Ένα ελληνικό στρατιωτικό τμήμα με φορτωμένα υποζύγια κινείται σε φάλαγγα πορείας, σε ένα δύσβατο ορεινό μονοπάτι της Βορείου Ηπείρου (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Στις 24 Νοεμβρίου, η ΙΙΙ Μεραρχία προωθήθηκε στην τοποθεσία Δολιανά–Χάνι Καλλιθέας, ενώ έπειτα από δύο ημέρες διατάχθηκε να αχθεί στην περιοχή Καστάνιανης–Βαλτίστης, όπου έλαβε υπό διοίκηση το Απόσπασμα του Συνταγματάρχη Πεζικού Θρασύβουλου Τσακαλώτου (3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, Ι/42 Τάγμα Ευζώνων, 2 1/2 πυροβολαρχίες και η Α’ Ομάδα Αναγνωρίσεως Ιππικού). Από τις 28 Νοεμβρίου, η μεραρχία θα ξεκινούσε τις επιθετικές επιχειρήσεις εντός του αλβανικού εδάφους επί της κατεύθυνσης Καστάνιανη–Πέπελι–Βουλιαράτες (Μπουλαράτ)–Γεωργουτσάδες στην περιοχή της Δρόπολης, με αντικειμενικό σκοπό αρχικά τη στενωπό Σούχας. Ωστόσο, λόγω καθυστερήσεων εξαιτίας του διακοπτόμενου εδάφους, της έλλειψης δρομολογίων και λοιπών δυσμενών συνθηκών, οι διοικητές του 6ου και 12ου Συνταγμάτων ανέβαλαν για δύο ημέρες την επίθεσή τους, μία ενέργεια που προκάλεσε επικριτικά σχόλια στα επιτελεία της ΙΙΙ Μεραρχίας και του Α’ Σώματος Στρατού.

Τελικά τα δύο συντάγματα εξόρμησαν από την τοποθεσία του Πέπελι στις 30 Νοεμβρίου. Ο καιρός ήταν βροχερός και επικρατούσε δριμύ ψύχος. Το 12ο Σύνταγμα έφτασε τις απογευματινές ώρες στο ύψωμα 1225, στα βορειοδυτικά του οικισμού Κράα, χωρίς να συναντήσει αντίσταση. Το δε 6ο Σύνταγμα ήρθε σε επαφή με τον εχθρό στα υψώματα νότια των Βουλιαράτων και εξουδετέρωσε όλες τις προβαλλόμενες αντιστάσεις, κατέχοντας το απόγευμα τη νότια παρυφή του βορειοηπειρωτικού χωριού.

Εικόνα 8: Έλληνες στρατιώτες χρησιμοποιούν κυριευθέντες ιταλικούς ατομικούς όλμους, κατά τη διάρκεια μίας πολεμικής επιχείρησης στο αλβανικό μέτωπο (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Στις 1 και 2 Δεκεμβρίου 1940, το 12ο Σύνταγμα εξαπέλυσε δύο αποτυχημένες επιθέσεις εναντίον του όρους Πλατυβούνι (μέγιστο υψόμετρο 1160 μέτρα) στα βορειοδυτικά του Κράα, υπό δυσμενέστατες καιρικές συνθήκες και κάτω από συνεχή βροχή, παραμένοντας καθηλωμένο 700 μέτρα νότια από αυτό. Οι Ιταλοί είχαν οργανώσει ισχυρά την τοποθεσία, λόγω της τακτικής σημασίας της, καθώς κάλυπτε τις περιοχές Δελβίνου–Αργυροκάστρου. Τα χιονισμένα δίδυμα υψώματα του Πλατυβουνίου, περιβάλλονταν αμφιθεατρικά από τρεις διαδοχικές γραμμές χαρακωμάτων και θέσεις ολμοβολείων από ξερολιθιά, που προστατεύονταν από σειρές συρματοπλεγμάτων. Η δε αμυνόμενη ιταλική δύναμη απαρτιζόταν από το επίλεκτο «Τάγμα των Αθανάτων» και ένα τάγμα όλμων. Μάλιστα, φημολογείται ότι ανάμεσα στους ολμιστές συγκαταλεγόταν και ένας από τους γιούς του Ιταλού δικτάτορα Μπενίτο Μουσολίνι, που τραυματίστηκε κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών6. Αιχμή του δόρατος της ελληνικής επιθετικής ενέργειας ήταν το ΙΙ Τάγμα του συντάγματος, όπου υπηρετούσε ο Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου. Ουσιαστικά λοιπόν, αυτή η σκληρή μάχη πιθανότατα αποτέλεσε το βάπτισμα του πυρός για τον Σικυώνιο αξιωματικό, ο οποίος θα οδηγούσε απτόητος τους άνδρες του με το περίστροφο στο χέρι.

Στις 3 Δεκεμβρίου, το 12ο Σύνταγμα επανέλαβε την προσπάθειά του προς εκπόρθηση του οχυρωμένου υψώματος Πλατυβούνι. Περί την 10:00΄, τα Ι και ΙΙ Τάγματα κυρίευσαν το επίμηκες αντέρεισμα προ του Πλατυβουνίου, ενώ γύρω στις 18:00΄ καταλήφθηκε το εχθρικό κέντρο αντιστάσεως, έπειτα από άγριο αγώνα εκ του συστάδην με εφ’ όπλου λόγχη, κατά τον όποιο διαδραματίστηκαν σκηνές υπέρμετρου ηρωισμού από τους οπλίτες του ΙΙ Τάγματος. Κατά την έφοδο φέρεται να διακρίθηκε ιδιαίτερα για την τόλμη του ο Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου με την ΙΙΙ Διμοιρία του 6ου Λόχου, επιδεικνύοντας πηγαία ηγετικά προσόντα. Οι απώλειες του συντάγματος τη συγκεκριμένη ημέρα ήταν 2 αξιωματικοί νεκροί, μεταξύ των οποίων ο επικεφαλής του κλιμακίου μάχης Ταγματάρχης Πεζικού Ζώης Ζακυνθινός, που σκοτώθηκε από βλήμα πυροβολικού και 14 φονευθέντες στρατιώτες, ενώ ως τραυματίες καταμετρήθηκαν 4 αξιωματικοί και 84 στρατιώτες. Οι δε Ιταλοί συμπτύχθηκαν προς τον οικισμό Μουζίνα, εγκαταλείποντας αρκετά αυτόματα όπλα και όλμους.

Εικόνα 9: Ελληνικό στρατιωτικό τμήμα παρακολουθεί από θέση πρηνηδόν τις κινήσεις των ιταλικών εχθρικών δυνάμεων, ευρισκόμενο σε πλήρη ετοιμότητα (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Στις 4 Δεκεμβρίου, το Ι Τάγμα του συντάγματος ενέργησε δύο επιτυχείς πλευρικές επιθέσεις από το ύψωμα Πλατυβούνι προς το χωριό Γεωργουτσάδες για διευκολύνει την ενέργεια του 6ου Συντάγματος, το οποίο μαχόμενο διαρκώς επί τριήμερο είχε καθυστερήσει στην προχώρησή του προς αυτή την κατεύθυνση, μετά την κατάληψη των Βουλιαράτων. Το δε ΙΙ Τάγμα του Ανθυπολοχαγού Κυριάκου κινήθηκε με επιφύλαξη προς τα βορειοδυτικά, φθάνοντας σε απόσταση 500 μέτρων νότια από τη Μουζίνα.

Την επόμενη ημέρα, το 12ο Σύνταγμα, διατάχθηκε να παραμείνει στις κατεχόμενες θέσεις, λόγω έλλειψης πυρομαχικών, διατηρώντας εντός δραστικής εμβέλειας τα ιταλικά τμήματα, όμως σύντομα έχασε την επαφή με τον εχθρό, που πρόλαβε να συμπτυχθεί συντεταγμένα ανενόχλητος. Αυτή η αδράνεια επέφερε τη δυσαρέσκεια του μεράρχου με συνέπεια να αντικατασταθεί ο Διοικητής του Συνταγματάρχης Ζησιμόπουλος από τον έφεδρο Αντισυνταγματάρχη Πεζικού Χαράλαμπο Μανωλόπουλο. Το δε 6ο Σύνταγμα προωθήθηκε στη δεξιά κατεύθυνση και εγκαταστάθηκε στα υψώματα δυτικά του οικισμού Γράπτσι, θέτοντας υπό τα πυρά του την αμαξιτή οδό από Μουζίνα προς Άγιους Σαράντα, οι οποίοι απελευθερώθηκαν από μονάδες του Α’ Σώματος Στρατού (Ι/6 Τάγμα Πεζικού)7.

Στις 6 Δεκεμβρίου, τα συντάγματα της ΙΙΙ Μεραρχίας συνέχισαν την προέλασή τους προς τα βορειοδυτικά και κατέλαβαν άνευ αντιστάσεως τη γραμμή Μακρύκαμπος–Δερβίτσανι, ενώ την νύκτα 7/8 Δεκεμβρίου αντικαταστάθηκαν από μονάδες της IV Μεραρχίας και συγκεντρώθηκαν στην περιοχή Μουζίνας και Δέλβινου, με το τελευταίο να έχει καταληφθεί στις 5 του μηνός από τα ελληνικά στρατεύματα (Γ’ Ομάδα Αναγνωρίσεως Ιππικού). Επίσης, στις 8 Δεκεμβρίου απελευθερώθηκε πανηγυρικά και το Αργυρόκαστρο από το Συγκρότημα Αντιαρματικής Προστασίας του Συνταγματάρχη Ιππικού Ιωάννη Παπαθανασίου (Συγκρότημα Παπαθανασίου).

Εικόνα 10: Ουλαμός ελληνικού ιππικού σε φάλαγγα πορείας προωθείται προς συνάντηση του εχθρού σε μία χιονισμένη τοποθεσία του αλβανικού μετώπου (saith.gr).

Στις 9 Δεκεμβρίου, το Α’ Σώμα Στρατού διέταξε την ΙΙΙ Μεραρχία να προελάσει στη γενική κατεύθυνση οικισμός Ταζεάτι–ύψωμα Πίκσα–ύψωμα Κόνιακ προς κατάληψη του δύσβατου αυχένα του ορεινού όγκου Μάλι Τζόρετ, στα δυτικά του Δρίνου ποταμού και στα νοτιοανατολικά της Χειμάρρας. Πρώτο προωθήθηκε την ίδια ημέρα το 6ο Σύνταγμα φθάνοντας στον οικισμό Άγιος Βασίλειος, στα βορειοδυτικά του Δέλβινου, όπου παρέμεινε ως εφεδρεία της Μεραρχίας. Υπό συνθήκες χιονόπτωσης, το 12ο Σύνταγμα κινήθηκε στις 10 του μηνός και έφτασε το πρωί της επομένης στο χωριό Πικεράσι (Πικέρνη), κοντά στην αλβανική ακτογραμμή, και αντικατέστησε το 24ο Σύνταγμα Πεζικού του Αποσπάσματος Λιούμπα τη νύκτα 12/13 Δεκεμβρίου, ενώ επέστρεψε στις τάξεις του το οργανικό ΙΙΙ Τάγμα του Ταγματάρχη Καραλή, που ήταν προσκολλημένο στο υπόψη απόσπασμα. Ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου μέσα σε χρονικό διάστημα ενάμιση μηνός, είχε βρεθεί από τα παράλια του Κορινθιακού κόλπου στη βορειοανατολική ακτή του Ιονίου πελάγους, μέσα στη ζοφερή δίνη του Ελληνοϊταλικού πολέμου.

Στις 13 Δεκεμβρίου, η ΙΙΙ Μεραρχία είχε έρθει σε επαφή με τους ιταλικούς σχηματισμούς της 51ης Μεραρχίας Πεζικού «Σιένα». Ο εχθρός είχε προβεί σε συστηματική αμυντική οργάνωση της ορεινής περιοχής δυτικά και βορειοανατολικά του κατεχόμενου χωριού Μπόρσι, δημιουργώντας ισχυρά κέντρα αντιστάσεως με συρματοπλέγματα και πολυβολεία στα επιμέρους υψώματα, που από μόνα τους ήταν φυσικά οχυρά, φαντάζοντας απόρθητα. Παρά τη συνεχιζόμενη δριμύτατη κακοκαιρία και τις σοβαρές δυσχέρειες ανεφοδιασμού, αποφασίστηκε η ανάληψη επιθετικής επιχείρησης προς διάσπαση της τοποθεσίας και εκμετάλλευση του εδάφους προς τη Χειμάρρα, το επίνειο της οποίας απείχε περίπου 10 χιλιόμετρα από το Μπόρσι. Η δε έναρξή της καθορίστηκε για το πρωί της 15ης Δεκεμβρίου. Στο 12ο Σύνταγμα ανατέθηκε η υλοποίηση της κύριας προσπάθειας και θα εφορμούσε από τα αριστερά στην κατεύθυνση Μπόρσι–οικισμός Κίπαρο, με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη των υψωμάτων 613–Μάλι Βάριτ πλησίον της ακτογραμμής. Στα δεξιά θα δρούσε το Απόσπασμα Τσακαλώτου με απώτερη επιδίωξη να κυριεύσει τη γραμμή των υψωμάτων Μάλι ε Τζόρετ–Παπαθιά.

Εικόνα 11: Ελληνικό στρατιωτικό τμήμα μεταφέρει πυρομαχικά επί υποζυγίων εν μέσω χιονοθύελλας, ανεβαίνοντας σε ένα δύσβατο ορεινό δρομολόγιο (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Στην περιοχή ενεργείας του 12ου Συντάγματος, δέσποζε η δυτική εδαφική έξαρση του βραχώδους όρους Μάλι ε Κηπαρόϊτ, το εξαιρετικά δυσπρόσιτο ύψωμα 613, το οποίο κυριολεκτικά συνιστούσε ένα απότομο ορεινό φράγμα μεγάλης κλίσεως, εκτεινόμενο μέχρι τη θάλασσα, ελέγχοντας απόλυτα την οδική πρόσβαση προς τη Χειμάρρα. Από τα ανατολικά δεν υπήρχε δυνατότητα υπερφαλαγγίσεώς του, καθόσον καλυπτόταν από το ύψωμα Καστέλο Μπόρσι, με το μεσαιωνικό φρούριο στην κορυφή του, που κατεχόταν από τον εχθρό, όπως και ο οικισμός Μπόρσι. Το δε έμπροσθεν έδαφος ήταν πεδινό, ακάλυπτο και εντελώς διακεκομμένο, τεμνόμενο από διάφορες χαραδρώσεις με ορμητικούς χειμάρρους και τον ποταμό Μπόρσι, που αντί για απόκρυψη και προστασία, αποτελούσαν περισσότερο κώλυμα για τον επιτιθέμενο, σχεδόν απροσπέλαστο. Σε αυτό το αδιάσπαστο φυσικό τείχος είχαν ταχθεί αμυντικά τρία τάγματα σκληροτράχηλων Ιταλών τυφεκιοφόρων του 31ου Συντάγματος Πεζικού της Μεραρχίας Σιένα, που είχαν ισχυροποιήσει το κέντρο αντιστάσεως, διανοίγοντας χαρακώματα στο βραχώδες υπόστρωμα, κατασκευάζοντας θέσεις μάχης και 15 πολυβολεία από γαιόσακους, καθώς επίσης και ολμοβολεία, ενώ υποστηρίζονταν από ελαφρύ και βαρύ πυροβολικό.

Στις 14 Δεκεμβρίου, η τακτική κατάσταση δεν παρουσίασε κάποια μεταβολή και τα τμήματα του 12ου Συντάγματος ασχολήθηκαν με εκτέλεση αναγνωρίσεων του εδάφους και συμπλήρωση των προπαρασκευών για την επικείμενη επίθεση. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, η ιταλική αεροπορία ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα, επωφελούμενη την παντελή έλλειψη ελληνικής αεροπορικής δύναμης, βομβαρδίζοντας σταθμούς διοικήσεως και οχήματα, ενώ τα μαχητικά αεροσκάφη κατέρχονταν σε χαμηλό ύψος και έβαλλαν με τα πολυβόλα τους εναντίον κάθε εμφανούς στόχου. Εκείνες τις αγωνιώδεις ώρες, στην καρδιά του χειμώνα, ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου θα λάμβανε τις τελευταίες κατευθυντήριες οδηγίες από τον λοχαγό του και κατόπιν θα περιερχόταν από τις θέσεις των ανδρών της διμοιρίας του για να τους ενημερώσει και να τους εμφυσήσει μαχητικό πνεύμα, χωρίς ο ίδιος να υποπτεύεται ότι σε αυτή τη σύγκρουση θα βάδιζε για να συναντήσει το πένθιμο πεπρωμένο του, γράφοντας το τελευταίο ηρωικό κεφάλαιο της σύντομης ζωής του.

Εικόνα 12: Σχεδιάγραμμα επιχειρήσεων της ΙΙΙ Μεραρχίας Πεζικου (12 Δεκεμβρίου 1940–6 Ιανουαρίου 1941). Εντός κόκκινου κύκλου επισημαίνεται η αμυντική τοποθεσία των υψωμάτων Μάλι ε Κηπαρόϊτ–613, όπου έπεσε ηρωικά μαχόμενος ο Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου, στις 17 Δεκεμβρίου 1940 (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Στις 07:30΄ της 15ης Δεκεμβρίου 1940, το 12ο Σύνταγμα εξαπέλυσε την επίθεσή του εναντίον της οχυρωμένης εχθρικής τοποθεσίας, σηματοδοτώντας την έναρξη της πρώτης φάσης της μάχης της Χειμάρρας. Στον παραλιακό τομέα της Βορείου Ηπείρου έμελλε να γραφτεί μία από τις πιο αδρές και ματωμένες σελίδες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Τα Ι και ΙΙ Τάγματα εφόρμησαν κατά του υψώματος 613 με σκοπό να το καταλάβουν και έπειτα να συνεχίσουν στην κατεύθυνση οικισμός Κίπαρο–ύψωμα Μάλι Βάριτ. Οι καιρικές συνθήκες ήταν εξαιρετικά δυσμενείς. Η χιονοθύελλα μαινόταν και η πυκνή ομίχλη σκέπαζε τα πάντα, εμποδίζοντας σοβαρά την ορατότητα. Δυστυχώς, η ελληνική ενέργεια απέτυχε, παρά τη σημαντική υποστήριξη με έμμεσα πυρά από το 3ο Σύνταγμα Ορειβατικού Πυροβολικού. Ο κυριότερος λόγος ήταν η εσφαλμένη εκλογή των χώρων εξορμήσεως, ιδιαίτερα από το ΙΙ Τάγμα, το οποίο βλήθηκε δραστικά από το βαρύ ιταλικό πυροβολικό, προσμετρώντας νεκρούς και τραυματίες άνω των 80 ανδρών. Βαρύτερα φαίνεται ότι επλήγη ο 6ος Λόχος της υπόψη μονάδας, όπου ανήκε ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου, έχοντας περί τους 40 άνδρες εκτός μάχης. Μόνο το Ι Τάγμα σημείωσε μία μικρή πρόοδο, καταφέρνοντας να προσεγγίσει μερικώς τις ανατολικές κλιτείς του υψώματος 613, όπου καθηλώθηκε από τους Ιταλούς.

Στον δεξιό τομέα, το Απόσπασμα Τσακαλώτου κινήθηκε αργά προς το ύψωμα Μάλι Ιτέρας, στο κέντρο της ισχυρότατης αμυντικής τοποθεσίας Μάλι Τζόρετ–Παπαθιάς, εξαιτίας τόσο του χιονιού που έφτανε σε ύψος τα 0,80–12,20 μέτρα, όσο και της σθεναρής ιταλικής αντίστασης.

Εικόνα 13: Έλληνας στρατιώτης σε υπηρεσία σκοπού στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο. Το εντυπωσιακό ύψος του χιονιού είναι ενδεικτικό των εξαιρετικά δυσμενών καιρικών συνθηκών, που επικρατούσαν στο αλβανικό μέτωπο (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Στις 16 Δεκεμβρίου, το 12ο Σύνταγμα επανέλαβε την επίθεση εναντίον του υψώματος 613, αντιμετωπίζοντας την ίδια φοβερή κακοκαιρία, που επιφόρτιζε την καταβαλλόμενη υπερπροσπάθεια των Ελλήνων στρατιωτών. Στον τιτάνιο αγώνα ενεπλάκη και το ΙΙΙ Τάγμα, ενώ η υποστήριξη της ενέργειας διά έμμεσων πυρών ενισχύθηκε με μία μοίρα βαρέως πυροβολικού. Εκείνη την ημέρα, παρουσιάστηκε στον Σταθμό Διοικήσεως του συντάγματος στο χωριό Πικεράσι (Πικέρνη) ο Βορειοηπειρώτης Ιωάννης Δημούτσος από το Κίπαρο, ο οποίος παρείχε στο επιτελείο ουσιώδη στοιχεία για το έδαφος της τοποθεσίας, υποδεικνύοντας ένα δύσβατο βραχώδες μονοπάτι, που οδηγούσε συγκαλυμμένα απευθείας στις υπώρειες και κατόπιν στην κορυφή του υψώματος 613. Ωστόσο, η δαιμονιώδης ένταση των εχθροπραξιών δεν επέτρεψε την άμεση αξιοποίηση των πληροφοριών.

Κατά την εξέλιξη της σύγκρουσης, τα τρία τάγματα του 12ου Συντάγματος ανέπτυξαν κάθε μορφή επιθετικής δράσης, πολεμώντας ακατάπαυστα νυχθημερόν, πολλές φορές εκ του συστάδην, ενώ απέκρουσαν τις εκδηλούμενες ιταλικές αντεπιθέσεις, διατηρώντας τη συνοχή τους. Οι δε καιρικές συνθήκες είχαν επιδεινωθεί ακόμα περισσότερο, καθώς η χιονοθύελλα ήταν μανιασμένη και η ομίχλη αδιαπέραστη, κάνοντας σχεδόν αδύνατη την υποστήριξη των μαχόμενων τμημάτων από το ελληνικό πυροβολικό. Ο διαπρεπής Έλληνας λογοτέχνης Άγγελος Τερζάκης, που υπηρετούσε ως δεκανέας στο Α’ Σύνταγμα Βαρέως Πυροβολικού του Α’ Σώματος Στρατού διηγείται χαρακτηριστικά για την παράφορη συμπλοκή στο ύψωμα 613: «Επιθέσεις και αντεπιθέσεις απανωτές έκαναν τη μάχη, νύχτα–μέρα να ακροζυγιάζεται πότε δώθε γέρνοντας, πότε κείθε. Ένας ανθυπολοχαγός είχε δεχτεί, προτού πέσει εξαντλημένος, οκτώ απανωτά τραύματα. Οι αξιωματικοί έπεφταν ο ένας μετά τον άλλον. Ο Μέραρχος από το παρατηρητήριό του, βλέποντας έναν ταγματάρχη να προχωρεί με το τάγμα του ζαλωμένος πολυβόλα, κάνει πρόταση για προαγωγή επ’ ανδραγαθία». Μέσα λοιπόν σε αυτόν τον ανελέητο κυκεώνα πολεμούσε με γενναιότητα στην πρώτη γραμμή και η ΙΙΙ Διμοιρία του 6ου Λόχου, με πρωτοστάτη τον ακατάβλητο Ανθυπολοχαγό Κυριάκο.

Εικόνα 14: Συγκέντρωση Ιταλών αιχμαλώτων προκειμένου να μεταφερθούν στα μετόπισθεν της διάταξης του Ελληνικου Στρατού στο αλβανικό μέτωπο (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Η επιθετική ενέργεια του 12ου Συντάγματος συνεχίστηκε στις 17 Δεκεμβρίου με αμείωτη ένταση. Με το πρώτο φως, τα ελληνικά τμήματα κατέλαβαν μία γέφυρα στον ποταμό Μπόρσι, που ήταν το μοναδικό πέρασμα για το ύψωμα 613, συλλαμβάνοντας αιχμάλωτους τους 19 Ιταλούς στρατιώτες της φρουράς της. Την υπόλοιπη ημέρα τα τάγματα επιχειρούσαν να ανατρέψουν την πεισματώδη εχθρική άμυνα με διαδοχικές εφορμήσεις μέσα στο παχύ στρώμα χιονιού. Περί τις 16:00΄, μάλλον με οδηγό τον Βορειοηπειρώτη Ιωάννη Δημούτσο, ένα ελληνικό απόσπασμα ανέβηκε από ένα κρυφό μονοπάτι στο ύψωμα 613, από τον αυχένα που σχημάτιζε με τον ορεινό όγκο του Μάλι ε Κηπαρόϊτ, φθάνοντας σε απόσταση 15 μέτρων από τα ιταλικά χαρακώματα κυκλώνοντας ένα μεγάλο πολυβολείο από γαιόσακους, το οποίο έβαλλε φονικά πλευρικά πυρά προς τους επιτιθέμενους στις υπώρειες. Αμέσως, οι Έλληνες στρατιώτες εκτέλεσαν αιφνιδιαστικά ορμητική έφοδο με πολεμικές ιαχές και εφ’ όπλου λόγχη, εξολοθρεύοντας το συγκεκριμένο εχθρικό σημείο στηρίγματος. Όσοι Ιταλοί δεν φονεύθηκαν ή δεν αιχμαλωτίστηκαν, τράπηκαν άτακτα σε φυγή μεταδίδοντας τον πανικό τους και στους άνδρες των χαμηλότερων πολυβολείων, που άρχισαν να εγκαταλείπουν άτακτα τις οχυρωμένες θέσεις τους. Ακολούθησε ολόπλευρη σαρωτική επίθεση του 12ου Συντάγματος εναντίον του υψώματος 613, στην κορυφή του οποίου φέρεται να έφτασε πρώτος ο Διοικητής του Ι Τάγματος, Ταγματάρχης Πεζικού Γεώργιος Παπαδόπουλος. Έπειτα από τριήμερο αιματηρό αγώνα το ισχυρότατο ιταλικό κέντρο αντιστάσεως είχε επιτέλους πέσει στα ελληνικά χέρια. Ο παραλιακός διάδρομος για τη Χειμάρρα ήταν ανοιχτός.

Εικόνα 15: Στοιχείο πυροβολικού του Ελληνικού Στρατού βάλλει εναντίον των ιταλικών θέσεων στο ύψωμα Ιβάν κοντά στην Κορυτσά, κατά τη μάχη Μόροβα–Ιβάν, που έλαβε χώρα στις 13–22 Νοεμβρίου 1941 (commons.wikimedia.org).

Όπως συνάγεται από το σχεδιάγραμμα επιχειρήσεων της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, το διαλαμβανόμενο ελληνικό απόσπασμα που χρησιμοποίησε το μονοπάτι θα πρέπει να ανήκε στο ΙΙ Τάγμα, που ενεργούσε στην κατεύθυνση ύψωμα Καστέλο Μπόρσι–αυχένας Μάλι ε Κηπαρόϊτ–ύψωμα 613. Συνεπώς δεν είναι απίθανο να θεωρήσουμε ότι σε αυτή τη δύναμη συμμετείχε και η ΙΙ Διμοιρία του Ανθυπολοχαγού Κυριάκου, ο οποίος καταγράφεται ότι σκοτώθηκε από ιταλικά πυρά ηρωικά μαχόμενος, ηγούμενος των ανδρών του, κατά την κατάληψη της υπόψη δυτικής εδαφικής έξαρσης του Μάλι ε Κηπαρόϊτ. Σε αυτή την αληθοφανή υπόθεση παραπέμπει και η εισήγηση για προαγωγή επ’ ανδραγαθία του Σικυώνιου ήρωα από τον διοικητή του 12ου Συντάγματος, Συνταγματάρχη Μανωλόπουλο, στην οποία θα αναφερθούμε παρακάτω. Σε αυτή μνημονεύεται ότι ο Κυριάκου με τη δράση του συνέβαλλε καίρια στη κατάληψη του υψώματος 613, αφήνοντας να εννοηθεί ότι φονεύθηκε κατά την τελική έφοδο στις 17 Δεκεμβρίου 1940, σε ηλικία μόλις 26 ετών, θυσιαζόμενος στον βωμό της Πατρίδας πάνω στα χιονοσκεπή βορειοηπειρωτικά βουνά.

Όσον αφορά τα παραλειπόμενα των εχθροπραξιών, αξιοσημείωτη αν και ελεγχόμενη είναι η εξής αφήγηση του Βορειοηπειρώτη οδηγού Ιωάννη Δημούτσου8: «Αμέσως μετά την κατάληψη του υψώματος 613 είχαμε αρκετές απώλειες και από ένα λάθος της διοίκησης. Όταν ο λόχος μας κατέλαβε το σημαντικό στρατηγικό ύψωμα 613, ο λοχαγός επικεφαλής έπρεπε ως πρώτο βήμα, να ρίξει φωτοβολίδα ενημέρωσης πυροβολικού, ότι καταλάβαμε το ύψωμα. Άργησε όμως να τη ρίξει, και το πυροβολικό μας νομίζοντας ότι εκεί βρίσκονται ακόμα οι Ιταλοί βομβάρδισε το ύψωμα στις 04:30΄ το πρωί, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν άδικα 15 δικοί μας».

Κατά την τριήμερη σύγκρουση, το 12ο Σύνταγμα είχε σοβαρές απώλειες, που ανέρχονταν σε 4 νεκρούς αξιωματικούς, μεταξύ των οποίων και ο Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου και 49 φονευθέντες οπλίτες, ενώ τραυματίστηκαν 13 αξιωματικοί και 301 οπλίτες. Οι αντίστοιχες ιταλικές εκτιμάται ότι ήταν σημαντικές, αλλά δεν παρατίθενται αριθμητικά δεδομένα. Επίσης, συνελήφθησαν περίπου 500 Ιταλοί αιχμάλωτοι. Το δε σύνταγμα διατάχθηκε από το Α’ ΣΣ να παραμείνει στις κατεχόμενες θέσεις επί του υψώματος 613, καθώς θα αντικαθίστατο στην περαιτέρω δεύτερη φάση της επιθετικής επιχείρησης προς τη Χειμάρρα από το 6ο Σύνταγμα (Κορίνθου).

Εικόνα 16: Απόσπασμα από την πολεμική έκθεση του 6ου Λόχου, όπου υπηρετούσε ως διμοιρίτης ο Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου, στο οποίο καταγράφεται ότι ο Σικυώνιος ήρωας σκοτώθηκε κατά την επίθεση στο ύψωμα 613 (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Το Απόσπασμα Τσακαλώτου στον δεξιό τομέα της ΙΙΙ Μεραρχίας, εκτόξευσε την επίθεσή του από τις 17 Δεκεμβρίου καταφέρνοντας να καταλάβει τον οχυρωμένο αυχένα Κούτσι, ανάμεσα στους ορεινούς όγκους Μάλι ε Τζόρετ και Μάλι Ιτέρας στις 19 του μηνός, κατόπιν σκληρού αγώνα στη χιονισμένη ορεινή τοποθεσία. Το μεσημέρι της 21ης Δεκεμβρίου, ο Συνταγματάρχης Τσακαλώτος απέστειλε ένα σημείωμα γραμμένο στα γαλλικά στον Ιταλό Διοικητή του 141ου Τάγματος Μελανοχιτώνων, που ήταν εγκατεστημένο αμυντικά στο ύψωμα Παπαθιά, αναφέροντάς του ότι κάθε αντίσταση από μέρους του ήταν μάταιη και ζητώντας να συναντηθούν. Έπειτα από σύντομες διαπραγματεύσεις οι Ιταλοί κατέθεσαν τα όπλα και παραδόθηκαν, καθόσον κατέστη σαφής η δεινή θέση στην οποία είχε περιέλθει η εχθρική μονάδα, με δεδομένο ότι η ελληνική ΙΙΙ Μεραρχία είχε προχωρήσει πάνω από 30 χιλιόμετρα δυτικότερα. Από τις 22 Δεκεμβρίου, το Απόσπασμα Τσακαλώτου κινήθηκε άνευ αντιστάσεως εκατέρωθεν του ποταμού Σιουσίτσα, φθάνοντας στη γραμμή των χωριών Καλαράτι και Μπολιένα, εξασφαλίζοντας την κρίσιμη ορεινή πρόσβαση προς τα περίχωρα του Αυλώνα.

Εικόνα 17: Ουλαμός Βαρέως Πυροβολικού εισέρχεται στην απελευθερωμένη Χειμάρρα στις 22 Δεκεμβρίου 1940 (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Παράλληλα, στις 19 Δεκεμβρίου, το 12ο Σύνταγμα συγκεντρώθηκε στην περιοχή Κούτσι ως εφεδρεία της ΙΙΙ Μεραρχίας. Το δε 6ο Σύνταγμα (Κορίνθου) κατέλαβε διαδοχικά τα υψώματα Μάλι Βάριτ και Μάλι ε Γκιάμι, ενώ στις 21:00΄ της 22ας Δεκεμβρίου εισήλθε θριαμβευτικά στη Χειμάρρα χωρίς να συναντήσει αντίσταση, αφού προηγουμένως τμήμα της Ελληνικής Χωροφυλακής είχε καταλάβει το επίνειο αυτής, τον παραλιακό οικισμό Σπηλιά (σημερινή νέα Χειμάρρα)9. Ο δε κάτοικοι υποδέχτηκαν τους Έλληνες στρατιώτες με έκδηλο ενθουσιασμό. Η ελληνικότατη κωμόπολη της Βορείου Ηπείρου είχε απελευθερωθεί για τρίτη φορά (1821–1830, 1914–1916 και 1940–1941) από την αλβανική και τότε την ιταλική κατοχή. Αυτό το γεγονός συγκλόνισε με συγκίνηση και χαρά ολόκληρη την Ελλάδα και επέφερε τη μήνι του Ιταλού δικτάτορα Μουσολίνι.

Σημειώνεται ότι στο 6ο Σύνταγμα (Κορίνθου) υπηρετούσε ως έφεδρος Υπολοχαγός Πεζικού, ο αξέχαστος και εξαιρετικά δημοφιλής ηθοποιός Διονύσιος Παπαγιαννόπουλος.

Την ίδια ημέρα με την απελευθέρωση της Χειμάρρας, ο διοικητής του 12ου Συντάγματος, Αντισυνταγματάρχης Χαράλαμπος Μανωλόπουλος, μέσω της Ημερήσιας Διαταγής της μονάδας πρότεινε τον φονευθέντα Έφεδρο Ανθυπολοχαγό Νικόλαο Κυριάκου «Προς προαγωγήν εις τον βαθμόν του Έφέδρου Υπολοχαγού επ’ ανδραγαθία εις το πεδίον την Μάχης» και «Προς απονομήν του αριστείου ανδρείας», διότι «διμοιρίτης τυγχάνων κατά τας επιχειρήσεις 15–17 Δεκεμβρίου ενεστώτος έτους προς κατάληψιν του υψώματος 613, κατόρθωσε δια θαυμαστού ηρωισμού και αυτοθυσίας αψηφών τον θάνατον να παρασύρη την Διμοιρίαν του προς τα εμπρός, επενεργών ούτω σοβαράν σύγχησιν του απεγνωσμένως ανθιστάμενου στρατού επί του φυσικού φρουρίου, αλώσας πλείστας τούτου αντιστάσεις, τρέψας εις φυγήν ευάριθμον αντίπαλον και συντελέσας εν ενί λόγω εις την κατάληψιν του υψώματος 613. Συνεπεία των ενεργειών του τούτων ήτο και ο θάνατός του, διότι δολοφόνος σφαίρα έπληξε τούτον αφήσασα αυτόν άπνουν. Δια των άνω πράξεων του οίτινες υπερβαίνουσιν κατά τα όρια του καλώς εννοούμενου καθήκοντος επέσυρε τον γενικόν θαυμασμόν». Αυτή η τιμητική εισήγηση του Αντισυνταγματάρχη Μανωλόπουλου καταδεικνύει απερίφραστα τα ηγετικά προσόντα του Ανθυπολοχαγού Κυριάκου, όπως και τη γενναιότητα και την αυταπάρνησή του, ενώ συνάμα υποδηλώνει την ουσιώδη συνδρομή του στην κατάληψη του τρομερού υψώματος 613.

Εικόνα 18: Απόσπασμα της Ημερήσιας Διαταγής του 12ου Συντάγματος Πεζικού της 22ας Δεκεμβρίου 1940, όπου προτείνεται η μετα θάνατον προαγωγή επ’ ανδραγαθία του ηρωικώς πεσόντα Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυριάκου και η απονομή σε αυτόν του αριστείου ανδρείας (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Σύμφωνα με τους συγγενείς του πεσόντος Σικυώνιου αξιωματικού, ο αδερφός του Στρατιώτης Νοσοκόμος Αναστάσιος Κυριάκου που υπηρετούσε ως νοσοκόμος στα μετόπισθεν της ΙΙΙ Μεραρχίας10, πιθανότατα στην ΙΙΙ Μοίρα Τραυματιοφορέων, μόλις έμαθε για τον αδόκητο θάνατό του, πιθανότατα από τραυματίες οπλίτες της διμοιρίας του, προσπάθησε να ανέβει στο ύψωμα 613, προκειμένου για να να περισυλλέξει τη σορό του, όμως ο εντοπισμός στάθηκε αδύνατος λόγω του υπερβολικού χιονιού. Ο Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου φέρεται να ενταφιάστηκε στο μέρος όπου φονεύθηκε, ενδεχομένως μαζί με άλλους νεκρούς Έλληνες στρατιώτες, σε πρόχειρο στρατιωτικό νεκροταφείο11.

Εικόνα 19: Ο αδερφός του φονευθέντα Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυράκου, Αναστάσιος, ως εθελοντής τραυματιοφορέας του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρου προπολεμικά. Μόλις πληροφορήθηκε τον θάνατο του αδερφού του στα μετόπισθεν, προσπάθησε ανεπιτυχώς να περισυλλέξει ο ίδιος τη σορό του (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Αρκετά αργότερα, στις 4 Φεβρουαρίου 1941, ο Στρατιώτης Νοσοκόμος Αναστάσιος Κυριάκου έλαβε μία επιστολή από τον διοικητή της μονάδας υγειονομικού όπου υπηρετούσε, με την οποία του γνωστοποιείτο επίσημα ο ηρωικός θάνατος του αδερφού του Νικόλαου. Σε αυτή αναγραφόταν ότι: «Προ δύο ημερών μας εγνώρισε δι’ εγγράφου του το 12ον Σύνταγμα Πεζικού την θλιβεράν είδησιν ότι ο αγαπητός σου αδελφός εφονεύθη εις την μάχην προς κατάληψιν του υψώματος Κιεπαρόϊτ μαχόμενος ως ήρως μεταξύ των πρώτων δίδων το παράδειγμα εις τους άνδρας της διμοιρίας του. Ο Διοικητής και οι Αξιωματικοί του Συντάγματός του ως και όλοι μας δοκιμάζομε μεγάλην θλίψιν Δια την απώλειαν του αγαπητού μας αξιωματικού. Δια τον θάνατόν του να είσαι υπερήφανος η δε παραδειγματική του ανδρεία ως και η μέχρι κεραίας εκπλήρωσης της υψηλής του αποστολής πρέπει να σου μετριάση την θλίψιν και πικρίαν ην θα δοκιμάση από την θλιβεράν αυτήν είδησιν την οποίαν ευρίσκομαι εις την δυσάρεστον θέσιν να σου αναγγείλω. Έχε υπομονην και πολύ συνάμα ο αγών μας θα δικαιωθή διότι η πραγματική αλήθειαν είναι ότι αγωνιζόμεθα δια να μην υποδουλωθή εις ένα βάρβαρον επιδρομέα ο οποίος ηθέλησε με βία να μας κατακτήση. Κάθε αγών δια να επιτύχη χρειάζεται θυσίες και απώλειες με τη τελική μας βέβαια νίκη αυτά θα ξεχασθούν και η ζωή μας μας θα ξαναρχίσει ειρηνική και ήσυχη. Είθε ο Θεός να σε παρηγορήση η δε πάροδος του χρόνου να σου μετριάση την θλίψιν δια την απώλειαν του ηρωικώς πεσόντος αδελφού σου».

Εικόνα 20: Η επιστολή προς τον Στρατιώτη Νοσοκόμο Αναστάσιο Κυριάκου από τον διοικητή του, με την οποία του γνωστοποιείτο επίσημα ο ηρωικός θάνατος του αδερφού του Νικόλαου στο ύψωμα « Κιεπαρόϊτ» (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να εξετάσουμε δύο προκύπτοντα ζητήματα σχετικά με τον έφεδρο Ανθυπολοχαγό Νικόλαο Κυριάκου, ο οποίος ήταν και ο πρώτος Κορίνθιος αξιωματικός που σκοτώθηκε κατά τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο του 1940–1941. Το πρώτο αφορά την ακριβή ημερομηνία θανάτου του. Στο απόσπασμα της Ημερήσιας Διαταγής του 12ου Συντάγματος με τη πρόταση για προαγωγή και απονομή του αριστείου ανδρείας γίνεται λόγος γενικά για την περίοδο δράσης του από 15 έως 17 Δεκεμβρίου 1940, πλην όμως αφήνεται να εννοηθεί ότι φονεύθηκε κατά την τελική έφοδο στο ύψωμα 613, την τελευταία ημέρα της δεύτερης φάσης της μάχης της Χειμάρρας. Η αναγγελία του θανάτου του δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες «Καθημερινή» στις 2 Μαρτίου 1941 και «Η Νίκη»12 στις 8 Μαρτίου 1941, στις οποίες αναγράφεται σαφώς ότι έπεσε ηρωικά μαχόμενος στις 17 Δεκεμβρίου.

Ωστόσο, στην Πολεμική Έκθεση του 6ου Λόχου του ΙΙ Τάγματος μνημονεύεται ότι ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου σκοτώθηκε στις 15 Δεκεμβρίου, δημιουργώντας ερωτηματικά ως προς την ημερομηνία θανάτου του. Το υπόψη επίσημο έγγραφο υποβλήθηκε από τον Λοχαγό Δασκαλόπουλο στις 14 Σεπτεμβρίου 1942, στο Γραφείο Πολεμικής Εκθέσεως του κατοχικού Υπουργείου Εθνικής Αμύνης13 στη γερμανοκρατούμενη Αθήνα, δηλαδή εικοσιένα μήνες μετά τη μάχη της Χειμάρρας και κάτω από σκαιώδεις συνθήκες, ενώ αφορούσε τον αγώνα της υπομονάδας για όλη την περίοδο των πολεμικών επιχειρήσεων στο αλβανικό μέτωπο. Επιπλέον, όπως συνάγεται από τον εξαιρετικά δυσανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα του αξιωματικού μάλλον συντάχθηκε πολύ βιαστικά, υποδηλώνοντας ότι είχε υποχρεωθεί να προβεί σε αυτή τη διαδικασία, την οποία πρέπει να διεκπεραίωσε εντελώς τυπικά. Υπό αυτό το πρίσμα, είναι πολύ πιθανό ο Λοχαγός Δασκαλόπουλος να συμπεριέλαβε εκ παραδρομής τον Κυριάκου στους νεκρούς της αποτυχημένης επιθετικής ενέργειας της 15ης Δεκεμβρίου, με δεδομένο ότι στην εισήγηση για την μετά θάνατο προαγωγή του, ο διοικητής του συντάγματος αναφέρει κατηγορηματικά πως με την ηρωική δράση του επέφερε σύγχυση στον εχθρό και συντέλεσε στην κατάληψη του υψώματος 613, που πραγματοποιήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου.

Εικόνα 21: Η δημοσιεύση του θανάτου του Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυριάκου στην εφημερίδα «Καθημερινή» στις 2 Μαρτίου 1941 (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Μεταγενέστερα, στα ιστορικά βιβλία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού έπειτα από τη δεκαετία του 1960, ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου συγκαταλέγεται στους πίνακες πεσόντων αξιωματικών του Ελληνικού Στρατού, κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις της ελληνικής αντεπίθεσης στην Βόρεια Ήπειρο (14 Νοεμβρίου 1940=6 Ιανουαρίου 1941), πλην όμως ως ημερομηνία θανάτου εμφανίζεται μάλλον αυθαίρετα η 16η Δεκεμβρίου 1940, που εκτιμάται πως πρόκειται εσφαλμένη καταχώριση. Σε τηλεφωνική επικοινωνία του συντάκτη με το αρμόδιο τμήμα της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, διαπιστώθηκε ότι στον τηρούμενο ψηφιακό ατομικό φάκελο του Κυριάκου καταγράφεται πως σκοτώθηκε στις 17 Δεκεμβρίου, με βάση τα επίσημα παραστατικά, η οποία και θα πρέπει να παγιωθεί ως η ακριβής ημερομηνία θανάτου του φονευθέντα Σικυώνιου αξιωματικού, όπως συμπεραίνεται από το ιστορικό της δράσης του και τα δημοσιεύματα της εποχής.

Το δεύτερο ζήτημα που προκύπτει είναι αν ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου προήχθη μετά θάνατον στον βαθμό του Έφεδρου Υπολοχαγού επ’ ανδραγαθία, λαμβάνοντας και το αριστείο ανδρείας. Δυστυχώς, φαίνεται ότι αυτές οι τιμητικές διακρίσεις δεν του απονεμήθηκαν ποτέ, καθόσον η συναφής πρόταση του Αντισυνταγματάρχη Μανωλόπουλου δεν υλοποιήθηκε άμεσα, ενδεχομένως εξαιτίας των ταχέως μεταβαλλόμενων πολεμικών επιχειρήσεων μέχρι τη γερμανική εισβολή τον Απρίλιο του 1941, ενώ στην πορεία των κατοπινών σκοτεινών χρόνων της ιταλογερμανικής κατοχής και του αδελφοκτόνου εμφυλίου πολέμου, πέρασε στο περιθώριο της ιστορικής λήθης. Σε αυτή την παραδοχή συνηγορεί η απουσία του αντίστοιχου επίσημου παραστατικού προαγωγής και του προβλεπόμενου διπλώματος απονομής αριστείου ανδρείας, μετά του ανάλογου παρασήμου, πρωτότυπων ή αντίγραφων, που κανονικά θα έπρεπε να είχαν αποδοθεί στους γονείς του ή στα αδέρφια του. Η δε στρεβλή εντύπωση μάλλον δημιουργήθηκε από τον διδάσκαλο Γεώργιο Καρούλα, ο οποίος το 1978 δημοσίευσε ένα διθυραμβικό άρθρο για τον Σικυώνιο ήρωα στην τοπική εφημερίδα «Ηχώ της Κορινθίας»14, όπου ανέφερε εικάζοντας καταχρηστικά ότι «Η πατρίδα τίμησε μετά θάνατον τον Νικόλαο Κυριάκου, απονέμοντάς του τον βαθμό του εφέδρου Υπολοχαγού και το αριστείο ανδρείας»15.

Εικόνα 22: Η δημοσιεύση του θανάτου του Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυριάκου στην εφημερίδα «Η Νίκη» στις 8 Μαρτίου 1941. Το επώνυμο του Σικιώνιου αξιωματικού αναφέρεται εκ παραδρομής ως «Νικολάου» (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Επίσης, ο Καρούλας στο υπόψη άρθρο του παραθέτει ότι μόλις το ύψωμα 613 καταλήφθηκε «στήνεται η κυανόλευκη και ο δρόμος για τη Χειμάρρα ανοίγει» και κατόπιν φονεύεται ο Ανθυπολοχαγός Κυριάκου, προκαλώντας την ψευδαίσθηση πως η Ελληνική Σημαία τοποθετήθηκε από τον γενναιόψυχο αξιωματικό πριν πέσει νεκρός, προσδίδοντας μία μυθική διάσταση στο πρόσωπό του. Όμως, κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο, όπως και στις σημερινές πολεμικές επιχειρήσεις, όταν επιτυγχάνεται ένας αντικειμενικός σκοπός, όπως η κατάληψη ενός υψώματος, το γεγονός γνωστοποιείτο κυρίως με ρίψη φωτοβολίδας προκαθορισμένου χρώματος από τον επικεφαλής ή με ιδιαίτερο σάλπισμα ή με αγγελιοφόρους προς τον προϊστάμενο διοικητή και όχι με ανάρτηση σημαιών. Επιπρόσθετα, πολεμικές Ελληνικές Σημαίες διέθεταν αποκλειστικά τα συντάγματα και ανώτερα κλιμάκια και όχι υφιστάμενες μονάδες, οι οποίες τηρούνταν από τα επιτελεία, ενώ υπήρχε το ενδεχόμενο να τοποθετηθούν σε καταληφθέντα υψώματα μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, έπειτα από την οριστική λήξη των εχθροπραξιών. Ανεξάρτητα από την οποιαδήποτε υπόθεση, θα πρέπει να εξάρουμε τον ηρωισμό και την αυτοθυσία του Ανθυπολοχαγού Κυριάκου, καθόσον καθοδηγώντας αποφασιστικά τη διμοιρία του, συνέβαλε στην εκπόρθηση του περιχαρακωμένου φυσικού φρουρίου των Ιταλών.

Μεταπολεμικά, ο πατέρας του πεσόντος αξιωματικού, Δημήτριος Κυριάκου, δώρισε στην Κοινότητα Πασίου την έκταση του σημερινού κοιμητηρίου του οικισμού, στη μνήμη του πρόωρα θανόντος γιού του. Η δε ανεγερθείσα κοιμητηριακή εκκλησία αφιερώθηκε στον Άγιο Νικόλαο προς τιμή του, λόγω του βαπτιστικού ονόματός του. Ο δε διδάσκαλος Γεώργιος Καρούλας πρότεινε στο διαλαμβανόμενο άρθρο του, τη συγκρότηση μίας ερανικής επιτροπής με πρωτοβουλία των αρμοδίων και των προέδρων διαφόρων σωματείων του Κιάτου, με σκοπό να στηθεί η προτομή του ήρωα σε κάποιο σημείο της πόλης, που να της ταιριάζει. Ο ίδιος έθεσε στη διάθεση της συγκροτηθησόμενης επιτροπής το ποσό των 2.000 δραχμών, ενώ ο αδερφός του εκλιπόντος ανθυπολοχαγού, Αναστάσιος Κυριάκου, θα κατέβαλε άλλες 5.000 δραχμές. Όμως, η φιλόδοξη πρόταση του Καρούλα δεν ευοδώθηκε ποτέ.

Εικόνα 23: Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο κοιμητήριο του Πασίου, η οποία ανεγέρθηκε στη μνήμη του πεσόντος Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυριάκου. Η δε έκταση του κοιμητηρίου δωρήθηκε στον οικισμό από τον πατέρα του  Σικυώνιου ήρωα.

Με μέριμνα της οικογένειας Κυριάκου κατασκευάστηκε ένα μνήμα για τον Νικόλαο Κυριάκου στο κοιμητήριο του Κιάτου υπό τύπον κενοταφίου, λαμβάνοντας υπόψη ότι η σορός ή τα οστά του δεν έχουν ανακτηθεί και πιθανώς να βρίσκονται σε κάποιο οστεοφυλάκιο ενός από τα Ελληνικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία στην Αλβανία, ίσως στους Βουλιαράτες, χωρίς να έχουν αναγνωριστεί και δίνοντας υπόσταση στη ρήση του αρχαίου Έλληνα ιστορικού και Αθηναίου Στρατηγού Θουκυδίδη: «ΜΙΑ ΚΛΙΝΗ ΚΕΝΗ ΦΕΡΕΤΑΙ ΕΣΤΡΩΜΕΝΗ ΤΩΝ ΑΦΑΝΩΝ»16. Προς τιμήν του έχουν ονοματοθετήθεί μία οδός στο Πάσιο, που διασταυρώνεται με τον δρόμο προς το κοιμητήριο του οικισμού και ένας μικρός παράδρομος στον συνοικισμό της Νεάπολης Κιάτου, κάθετος στην οδό Πιπίνου. Το δε όνομά του αναγράφεται πρώτο στη μαρμάρινη αναθηματική στήλη των πεσόντων οπλιτών, που τοποθετήθηκε από τον Δήμο Σικυωνίων το 2004 στο Ηρώο Πεσόντων 1940–1941 του Κιάτου έναντι του Δημαρχείου και έχει πλέον μεταφερθεί σε ανάλογα διαμορφωμένο χώρο πλησίον του καθεδρικού ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, ενώ είναι χαραγμένο και στο Ηρώο της γενέτειράς του στο Κλημέντι.

Εικόνα 24: Το  Ηρώο Πεσόντων 1940–1941 του Κιάτου, πλησίον του καθεδρικού ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Στη μαρμάρινη αναθηματική στήλη των πεσόντων οπλιτών αναγράφεται πρώτο το όνομα του Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυριάκου.

Αναμφίβολα, ο έφεδρος Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου στάθηκε αντάξιος των ένδοξων Ελλήνων πολεμιστών από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, μένοντας πιστός στο καθήκον του και στα εθνικά ιδεώδη. Ο Σικυώνιος αξιωματικός έπεσε μαχόμενος με απαράμιλλη γενναιότητα και αυταπάρνηση «υπέρ Βωμών και Εστιών» στο χιονισμένο οχυρωμένο ύψωμα 613 της Βορείου Ηπείρου, σε ηλικία μόλις 26 ετών, αφού είχε ανατρέψει ορμώμενος με τη διμοιρία του πλείστες ιταλικές αντιστάσεις, κάτω από εξαιρετικά αντίξοες καιρικές συνθήκες, συμβάλλοντας στη νικηφόρα έκβαση της πρώτης φάσης της μάχης της Χειμάρρας. Εκτιμάται ότι ως διαχρονικός φόρος τιμής προς το πρόσωπο του ήρωα επιβάλλεται να φιλοτεχνηθεί μια προτομή του, με μέριμνα του Δήμου Σικυωνίων ή άλλου πολιτιστικού φορέα, η οποία προτείνεται να τοποθετηθεί σε περίοπτη θέση, στην Πλατεία Ελευθερίας έμπροσθεν του δημαρχιακού μεγάρου και απέναντι από την προτομή του Καλαβρυτινού αγωνιστή του 1821 Αναγνώστη Πετιμεζά ή στο υφιστάμενο Ηρώο Πεσόντων 1940–1941, πλησίον του καθεδρικού ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος ή ακόμα και στο προαύλιο της ομώνυμης εκκλησίας του Πασίου δίπλα από το Ηρώο του οικισμού. Μέχρι να δημιουργηθεί ένα αναθηματικό μνημείο για τον έφεδρο Ανθυπολοχαγό Νικόλαο Κυριάκου, αρμόζει να ενθυμούμαστε τη θυσία του με τον στίχο του δημοτικού τραγουδιού «Του ανδρειωμένου ο θάνατος, θάνατος δεν λογιέται».

Εικόνα 25: Η πινακίδα της ονοματοδοσίας του παράδρομου στον συνοικισμό της Νεάπολης Κιάτου, προς τιμήν του Σικυώνιου ήρωα του Ελληνοϊταλικού Πολέμου Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Νικόλαου Κυριάκου.

Σημείωμα συντάκτη: Θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες στην κυρία Ελένη Μικελίδη Κυριάκου, ανιψιά του πεσόντος Έφεδρου Ανθυπολοχαγού Πεζικού Νικόλαου Κυριάκου, για την παραχώρηση του σχετικού οικογενειακού αρχείου προς μελέτη και την παροχή πολύτιμων πληροφοριών. Η δε έρευνα για τη δράση του ηρωικού Σικυώνιου αξιωματικού πραγματοποιήθκε κατόπιν δικής της επιθυμίας και προτροπής.

Η κυρία Ελένη Μικελίδη Κυριάκου είναι εθελόντρια του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού.

Γεώργιος Λόης

Σχης (ΤΘ) ε.α.

26 Οκτωβρίου 2026

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Η Χειμάρρα ή Χιμάρα (αλβανικά: Himarë ή Himara‎‎) είναι παραθαλάσσια πόλη στο νότιο τμήμα της Αλβανίας, μεταξύ των Αγίων Σαράντα και του ακρωτηρίου Λιγκουέττα (Γλώσσα Αυλώνος), έχοντας σημαντικό πληθυσμό της ελληνικής βορειοηπειρωτικής μειονότητας. Την περίοδο του Ελληνοϊταλικού Πολέμου το επίκεντρο της κοινωνικής ζωής ήταν ο παλαιός οικισμός της Χειμάρρας, που βρίσκεται σε πιο μεσόγεια τοποθεσία, απέχοντας οδικώς περί τα 2,5 χλμ. από το ομώνυμο κατοικημένο επίνειό της, το οποίο σήμερα αποτελεί δημοφιλές τουριστικό θέρετρο.

2. Στο επίσημο βιογραφικό του ως πεσόντος έφεδρου αξιωματικού που τηρείται στη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, το αναγραφόμενο έτος γεννήσεως είναι 1914.

3. Η Ελληνική Κυβέρνηση του Πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά το 1937 πραγματοποίησε μία σχολική μεταρρύθμιση εισάγοντας το οκτατάξιο γυμνάσιο–λύκειο, στο οποίο εγγράφονταν οι μαθητές του Δημοτικού μετά την τετάρτη τάξη. Τα έξι πρώτα χρόνια αποτελούσαν το εξατάξιο Γυμνάσιο και ακολουθούσε το διτάξιο Λύκειο. Όμως όσοι δεν ήθελαν να συνεχίσουν στη μέση εκπαίδευση υποχρεώνονταν να φοιτήσουν για άλλα δύο χρόνια στο δημοτικό, προκειμένου να ολοκληρώσουν εξαετή υποχρεωτική στοιχειώδη εκπαίδευση.

4. Αντικατέστησε τον Συνταγματάρχη Πεζικού Νικόλαο Διαμαντόπουλο.

5. Η ελληνική αντεπίθεση καθορίστηκε να εκτοξευτεί στις 14 Νοεμβρίου 1940.

6. Αυτή η πληροφορία δεν ευσταθεί, καθώς οι δύο νόμιμοι γιοί του Μουσολίνι, Μπρούνο και Ρομάνο, υπηρετούσαν στην Ιταλική  Βασιλική Αεροπορία, ενώ ο νόθος γιός του Μπενίτο Αλμπίνο είχε καταταχθεί στο Ιταλικό Βασιλικό Ναυτικό.

7. Κατά τον τετραήμερο αγώνα, οι απώλειες του 6ου Συντάγματος ήταν 1 αξιωματικός και 17 οπλίτες νεκροί, ενώ τραυματίστηκαν 2 αξιωματικοί και 471 οπλίτες.

8. Την ίδια ημέρα, αμέσως μετά την κατάληψη του υψώματος 613, ο Βορειοηπειρώτης Ιωάννης Δημούτσος κατατάχθηκε εθελοντικά στον Ελληνικό Στρατό. Τοποθετήθηκε στον 3ο Λόχο του 12ου Συντάγματος Πεζικού, υπηρετώντας από 17–12–1940 έως 10–4–1941 ως Στρατιωτικός Ταχυδρόμος.

9. Μεταπολεμικά, το 1950 ιδρύθηκε το Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων στο Μεσολόγγι, το οποίο το 1965 μετονομάσθηκε σε 12ο Σύνταγμα Πεζικού, ενώ το 1979 αναδιοργανώθηκε και μετονομάστηκε σε 2/39 Σύνταγμα Πεζικού (μετέπειτα 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων «Συνταγματάρχης Καραχρήστος Βλάσιος»). Το 6ο Σύνταγμα Πεζικού εξακολούθησε να υφίσταται από το 1949 ως Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων Κορίνθου με την τιμητική επωνυμία «Χειμάρρα», αλλά καταργήθηκε το 2013 έπειτα από 136 χρόνια παρουσίας και προσφοράς στις τάξεις του Ελληνικού Στρατού.

10. Πριν από τον πόλεμο, ο Αναστάσιος Κυριάκου είχε εκπαιδευτεί στο Σώμα Εθελοντών Τραυματιοφορέων του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού (Τμήμα Παροχής Βοήθειας).

11. Η πληροφορία ότι ενταφιάστηκε σε ομαδικό τάφο μάλλον δεν ευσταθεί, καθόσον δεν προβλέπεται από τη στρατιωτική δεοντολογία.

12. Αναγράφεται εσφαλμένα το όνομα του Νικόλαου Κυριάκου ως «Κυρ. Νικολάου», αλλά από τη φωτογραφία και τις πληροφορίες προκύπτει ότι πρόκειται για ταυτοπροσωπία.

13. Το 1932 δημιουργήθηκε αυτοτελής φορέας του Γενικού Επιτελείου Στρατού (ΓΕΣ) με τίτλο «Γραφείο Πολεμικής Εκθέσεως», απαρτιζόμενο από δύο τμήματα, Ιστορικό και Έκδοσης Πιστοποιητικών Υπηρεσίας Μετώπου. Κατά τη διάρκεια της ιταλογερμανικής κατοχής 1941–1944 λειτούργησε ως τμήμα του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης, με πρώτο Υπουργό τον Υποστράτηγο Γεώργιο Μπάκο, τον διοικητή της ΙΙΙ Μεραρχίας. Αποτέλεσε την πρόδρομο υπηρεσία της σημερινής Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού.

14. Το έντυπο «Ηχώ της Κορινθίας» ήταν εβδομαδιαία τοπική εφημερίδα του Κιάτου με έδρα το Κιάτο, που άρχισε να κυκλοφορεί περί το 1974, με εκδότη τον Κίμωνα Ι. Τρουπή.

15. Ο Καρούλας μνημονεύει ευφάνταστα ότι είχε καθιερωθεί το στρατιωτικό σύνθημα και παρασύνθημα «Κυριάκου–613».

16. Θουκυδίδη, Ιστορίαι (Πελοποννησιακός Πόλεμος), βιβλίο Β’, εδάφιο 34.

ΠΗΓΕΣ

Απόσπασμα Ημερήσιας Διαταγής 12ου Συντάγματος Πεζικού/22 Δεκεμβρίου 1940 (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

ΓΕΣ/ΥΠΕ/ΙΙΙ/Φ 684/5/7/Ταξ. 23/α/4/Πολεμική Έκθεσις του αγώνος του 6ου Λόχου/ΙΙ Τάγματος/12ου Συντάγματος/ΙΙΙ Μεραρχίας Πεζικού κατά τας εν Αλβανία Πολεμικάς Επιχειρήσεις, Λοχαγός (ΠΖ) Ιωάννης Δασκαλόπουλος, 14 Σεπτεμβρίου 1942 (ΓΕΣ/ΔΙΣ).

Επιστολή αναγγελίας θανάτου του Ανθυπολοχαγού (ΠΖ) Νικόλαου Κυριάκου από τον Διοικητή της Μονάδας Υγειονομικού ΙΙΙ Μεραρχιας (ΙΙΙ Μοίρα Τραυματιοφορέων) προς τον αδερφό του Στρατιώτη Νοσοκόμο Αναστάσιο Κυριάκου/4 Φεβρουαρίου 1941 (αρχείο Ελένης Μικελίδη  Κυριάκου).

Εφημερίδα «Η Νίκη», Αναγγελίες θανάτου πεσόντων αξιωματικών, έτος Α’, αρ. 13, 8 Μαρτίου 1941.

Εφημερίδα «Ηχώ της Κορινθίας», Καρούλας Γ., Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Κυριάκου (Ξεχασμένοι Ήρωες), φύλλο 23–12–1978.

Εφημερίδα «Καθημερινή», Αναγγελίες θανάτου πεσόντων αξιωματικών, αρ. φύλλου 8848, Κυριακή 2 Μαρτίου 1941.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΓΕΣ/ΔΙΣ, Αγώνες και νεκροί του Ελληνικού Στρατού κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο 1940 – 1945, σελ. 368, Αθήνα,1990.

ΓΕΣ/ΔΙΣ, Επίτομη Ιστορία του Ελληνοϊταλικού και Ελληνογερμανικού Πολέμου 1940-1941, σελ. 26–27, 101–103 & 108, Αθήνα 1985.

ΓΕΣ/ΔΙΣ, Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος 1940–1941: Η Ελληνική Αντεπίθεσις (14 Νοεμβρίου 1940–6 Ιανουαρίου 1941), Αθήνα, 1966.

Κελλάρης Γ. Κ., Το Κλημέντι Κορινθίας (Ιστορία–Λαογραφία), σελ. 155–162, Εκδόσεις Λίθος, Κιάτο, 2016.

Κοκκωνάκης Σ., Τα Οδωνυμικά του Κιάτου–Η σημασία των ονομάτων των οδών και των πλατειών του Κιάτου, εκδόσεις Ίσθμιον, 2015.

Λιναρδάτος Σπ., Ο Πόλεμος του 1940-41 και η Μάχη της Κρήτης (Φάσεις και Παρασκήνια), σελ. 53, εκδόσεις Προσκήνιο, Αθήνα, 1995.

Τερζάκης Αγ., Ελληνική Εποποιΐα 1940–1941, σελ. 126–127, 137–138, 146–149 , ΓΕΣ/7ο ΕΓ, Αθήνα, 1990.

Δημοσίευση: Οκτωβρίου 26, 2026

• Επόμενο ...